غلامعلى صفايى

14

ترجمه و شرح مغني الأديب ( فارسى )

بررسى و تحقيق مىشود ، براى اينكه محصّل به راحتى بتواند آنها را پيدا كرده و مطالعه نمايد ، آن كلمات به ترتيب حروف الفبا تنظيم و چينش شده‌اند . قابل ذكر است كه ترتيب حرف معجم در زبان عرب به چهار طريق « 1 » است : 1 - طريقهء اهل مشرق از أعراب : أ - ب - ت - ث - ج - ح - خ - د - ذ - ر - ز - س - ش - ص - ض - ط - ظ - ع - غ - ف - ق - ك - ل - م - ن - و - ه - ى . 2 - طريقهء اهل مغرب از أعراب : بعد از « زاء » ، ط - ظ - ك - ل - م - ن - س - ش . . . 3 - طريقهء خليل بن أحمد : ع - ح - ه . . . 4 - طريقهء سيبويه : أ - الف - ه - ع - ح - غ - خ - ك - ق . . . تنظيم كلمات در اين كتاب به ترتيب حروف معجم بر مبناى ترتيب الفباى اهل مشرق مىباشد . لذا بعد از « ربّ » ، بحث سين و « سوف » مطرح مىشود . بر اين اساس كلماتى كه با همزه شروع مىشوند در ابتدا ، و سپس كلماتى كه با باء آغاز مىگردند بيان مىشوند ، و به همين ترتيب ، كلمات تا آخر ذكر مىشوند . و چون خود كلماتى كه با يك حرف خاص شروع مىشود امكان دارد تعداد آنها زياد باشد مانند كلماتى كه با همزه شروع مىشوند كه تعداد آن 26 كلمه است ، ملاك تنظيم آنها اين گونه است : اوّلا آن كلمه كه حروف مبانى و معجم آن يكى است ، مقدم مىگردد . چنان كه بحث همزه مفرده « أ » مقدّم بر همزهء مركّبه مثل « إلى » است و ثانيا معيار در كلمات چند حرفى ، مرتبهء حرف دوّم آنها در مجموعه حرف الفبا مىباشد . به همين جهت است كه بحث « أجل » مقدّم از بحث « إذ » است . زيرا مرتبه حرف جيم مقدّم از حرف ذال مىباشد . و در مواردى كه حرف دوّم آنها مشابه باشد ، چنان كه گذشت ملاحظه اقليّت حروف الفبا و در مرتبهء بعد ، ملاحظه حرف سوّم مىشود . به اين علّت بحث « إذ » مقدّم بر بحث « إذا » است و بحث « إذا » مقدّم بر بحث « إذن » مىباشد .

--> ( 1 ) - براى تحقيق بيشتر مراجعه شود به المعجب في النحو : 210 و العين : 1 / 42 .